Po polsku używa się wielu zwrotów, które pochodzą z Pisma Świętego. Osobno napisałem już kiedyś o przysłowiach i terminach wziętych z Biblii, a ostatnio także o tych, które pochodzą z Księgi Rodzaju. Oczywiście, i reszta Starego Testamentu dostarcza przykładów.

„Plagi egipskie” – to opisane w Księdze Wyjścia klęski, które spadły na Egipt za karę, gdy faraon nie chciał uwolnić zatrzymanych tam przodków Izraela (por. Wj 7-11). Przenośnie nazywa się tak serie katastrof, zwłaszcza spadających na jakiś kraj.

„Ciemności egipskie” – to jedna z tych plag, ciemność taka, że ludzie nie widzieli jedni drugich w domach (por. Wj 10, 22-23). Potocznie nieraz określa się tak ciemności, w których nic nie widać; wielu ludzi nie pamięta, skąd się to wyrażenie wzięło.

„Manna z nieba” – oznacza przenośnie korzyści uzyskane bez własnego wysiłku, ratunek w trudnej sytuacji, nieoczekiwany zysk. Wyrażenie to nawiązuje do wędrówki Izraelitów przez pustynię. Gdy brakło im jedzenia, ziemia pokrywała się tajemniczymi drobnymi kroplami jadalnej słodkiej białej substancji, którą określono słowem „manna” (por. Wj 16). Kasza manna po polsku też nawiązuje do tego hebrajskiego słowa.

„Złoty cielec” – to pieniądze i majątek jako przedmiot kultu i cel życiowy. Wyrażenie to odwołuje się do tego, że Izraelici na pustyni pod nieobecność Mojżesza umyślili sobie czcić Boga przedstawionego jako byka, na wzór pogan, i odlali taki posąg z posiadanego złota (por. Wj 32). Oburzony Mojżesz go zniszczył. Mówiąc o złotym cielcu, potępiamy zatem chciwość jako bałwochwalstwo (por. Ef 5, 5).

„Koszerne” i „trefne” – to w przepisach żydowskich, pochodzących z Prawa Mojżeszowego i z Talmudu, rzeczy odpowiednie do jedzenia albo nieczyste. Czasami koszernymi nazywa się więc z ironią rzeczy akceptowane przez Żydów albo też przez innych ludzi, gdy narzucają swoje zdanie. Trefnymi mogą być rzeczy kradzione albo inne nieakceptowalne.

„Kozioł ofiarny” – to człowiek, na którego zrzuca się niesłusznie winę za jakieś niepowodzenia. Inspiracją są tu obrzędy żydowskiego dnia pokutnego, Dnia Przebłagania (Jom Kipur), kiedy to symbolicznie składano winy Izraela na kozła, którego wypędzano potem na pustynię (por. Kpł 16).

„Z całej duszy”, „z całego serca” – znaczy „całym sobą”. Wyrażenie to oddaje hebrajski sposób mówienia, gdyż dusza i serce oznaczają osobę i jej umysł (por. np. Pwt 6, 5).

„Rozdzierać szaty” – to ironiczne określenie przesadnego oburzenia. Jego źródłem jest biblijny zwyczaj rozdzierania ubrania w rozpaczy lub wobec bluźnierstwa.

„Cierń w boku” albo „w oku” – to symbol dokuczliwej przeszkody (por. np. Lb 33, 55).

„Trąba jerychońska” – to głos zbyt mocny albo też straszna gapa. Nazwa żartobliwa, która nawiązuje do trąb wojennych, których użyli Izraelici, oblegając Jerycho (por. Joz 6).

„Samson i Dalila” – kochanka Samsona wydobyła z niego sekret jego siły, dzięki czemu wrogowie mogli go pokonać (por. Sdz 16). Przenośnie odnosi się to do sytuacji, gdy mężczyzna pada ofiarą podstępu kobiety.

„Dawid i Goliat” – Dawid jako chłopiec zabił kamieniem z procy filistyńskiego olbrzyma Goliata (por. 1 Sm 17). Chodzi więc o sytuację, gdy pozornie słabszy pokonuje silniejszego. Odnieść to można do dysproporcji na wojnie, np. Finlandii wobec Sowietów albo Izraela w konfrontacji ze światem muzułmańskim.

„Salomonowy wyrok” – to pomysłowy i zaskakujący, a zarazem sprawiedliwy wyrok sądowy. Nawiązuje to do opowiadań o Salomonie jako sędzim (por. 1 Krl 3).

„Hiobowe wieści” – czyli tragiczne, straszne wiadomości. Wzięło się to stąd, że Hiob dowiedział się o śmierci dzieci i utracie majątku (por. Hi 1, 13-19).

„Sądny dzień” – to lekko żartobliwe określenie dnia pełnego kłopotów i zamieszania. W Biblii dzień sądu to jednakże groźny dzień wkroczenia Boga w świat, Dzień Pański, dzień kary dla wrogów Boga i Jego ludu, a także dzień końca świata. Po polsku nazywano tak też wspomniany wyżej żydowski Dzień Przebłagania.

„Posypać głowę popiołem” – to gest pokuty praktykowany w czasach Starego Testamentu (por. np. Jdt 4, 11; 1 Mch 3, 47). Powtarzamy go w Środę Popielcową. Przenośnie określa się tak ostentacyjne wyrazy żalu i ubolewania.

„Bić się w piersi” – to inny biblijny gest pokuty i żałoby (por. np. Iz 32, 12). Przenośnie oznacza głośne wyrazy żalu. Jest też wyrażenie „bić się w cudze piersi”, które oznacza potępianie innych przez ludzi zadowolonych z siebie, samozwańczych moralizatorów.

„Jeremiady” – to biadania, zwłaszcza przesadne. Termin nawiązuje do biblijnych Lamentacji Jeremiasza, opłakiwania zburzenia Jerozolimy.

„Fałszywy prorok” – Biblia nieraz takich wspomina, bo wielu samozwańców powoływało się kłamliwie na Boga. Dziś mówi się tak o ludziach, którzy ogłaszają fałszywe oceny czy przepowiednie i pociągają za sobą naiwnych.

„Miedziane czoło” – powiedzenie dziś rzadkie, które oznacza bezczelnego, choć w Biblii chodzi raczej o kogoś upartego i sprzeciwiającego się Bogu (por. Iz 48, 5).

„Kamienne serce” – oznacza człowieka nieczułego i bezlitosnego (por. Ez 36, 26).

„Kto sieje wiatr, zbiera burzę” (por. Oz 8, 7) – jest to biblijne przysłowie o tych, którzy przez kłamstwa, prowokacje czy napaści ściągają na siebie karę.

„Rozpędzić na cztery wiatry” – to metafora wzięta z gróźb proroków Izraela wobec niewiernego narodu (por. np. Ez 17, 21; Jr 49, 36).

„Poruszyć niebo i ziemię” – to obraz potężnych czynów Bożych (por. Ag 2, 6; Iz 13, 13; Hbr 12, 26). W użyciu potocznym może on jednakże dotyczyć usilnych starań ludzkich.

„Strzec jak źrenicy oka” – to biblijna metafora wielkiej troski. Tak Bóg opiekuje się swoimi wiernymi (por. Ps 17, 8; Pwt 32, 10).

„Zawieszony między niebem a ziemią” – w tekście 2 Sm 18, 9 opisano tymi słowami los zbuntowanego syna Dawida – Absaloma, który uwiązł w gałęziach drzewa i został zabity. Przenośne znaczenie dotyczy czegoś innego: stanu człowieka, który właściwie nigdzie nie przynależy albo waha się między przeciwnymi wyborami.

„Kolos na glinianych nogach” – opisany jest w wizji z Księgi Daniela (por. Dn 2, 31-35). Ogromny posąg ze złota, srebra i żelaza miał jednak gliniane stopy i został obalony przez jeden rzut kamieniem. Przedstawia to kruchość mocarstwa w obliczu Boga. Porównanie to jest nieraz stosowane do potęg mających kruche podstawy.

„Mane Tekel Fares” – to tajemnicze słowa symbolizujące wyrok nieuchronnej zagłady. W opisie biblijnym (por. Dn 5, 25-28) pojawiły się one na ścianie pałacu babilońskiego króla Baltazara i zapowiadały upadek jego państwa.

„Wejść do jaskini lwa” – to wyrażenie nawiązujące do wrzucenia proroka Daniela do lwiej jamy, z której jednak wyszedł żywy (por. Dn 14, 31-32. 42). Można tak powiedzieć o kimś, kto naraził się na wielkie niebezpieczeństwo, ale odważnie się przeciwstawił, nie zginął ani nie przegrał.

„Chronić się pod skrzydła” – to dość częsta metafora biblijna dotycząca zwłaszcza opieki Bożej (por. Ps 91, 4; Łk 13, 34).

„Wszystko ma swój czas” (Koh 3, 1) – w życiu trzeba działać we właściwej porze.

Autor jest biblistą, emerytowanym profesorem na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim, zajmuje się też kulturą starożytną i etyką społeczną.

Autor jest biblistą, emerytowanym profesorem na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim, zajmuje się też kulturą starożytną i etyką społeczną.